Het wonder na de waanzin

Jean is een langverblijver in Sunday Guesthouse. Hij gaat nergens naar toe, zit op het terras en staart naar de hotels die een blok verderop in aanbouw zijn of hij zit op zijn kamer en kijkt films op zijn laptop. Hij zit daar en zit daar, tobt over de vraag of hij naar Rishikesh zal gaan of niet. Ik moet van Rishikesh niets hebben, een hippieoord. Jean roept bij mij verontrusting op. Ik heb altijd de angst dat het mij ooit ook overkomt: ik kom ergens aan en nooit meer in beweging, zit en zit, overweeg ” … Morgen …” Hoeveel mensen als Jean heb ik ontmoet? De hotels in aanbouw leveren een gespreksonderwerp dat meer in mijn lijn ligt dan Rishikesh. Jean: “De economie wordt gedomineerd door de Thais en de Vietnamezen. De Cambodjanen zijn te langzaam, die geven meer om een goed leven. Wat wil een Cambodjaan? Die wil uitgaan, af en toe een meisje en vooral een grote auto.” Er zijn inderdaad erg veel grote auto’s in Phnom Penh. En ook veel meisjes. Van mij mogen ze, de Cambodjanen, want ze hebben genoeg geleden.

De jaren vijftig waren de gouden jaren van Cambodja. Het was er rustig, stabiel en redelijk welvarend. Koning Sihanuk leunde nu eens naar links en dan weer naar rechts – maar toch vooral naar links – en hield het land daarmee min of meer in het midden. Het had zo eeuwig moeten blijven – Cambodja had Zwitserland in Azië kunnen zijn – maar aan de oostelijke horizon pakten donkere wolken samen. Niet die van de moesson maar die van de oorlog in Vietnam. De communistische Vietcong gebruikten bevoorradings-routes door het oosten van Cambodja en er werd hen weinig in de weg gelegd, tot ergernis van de Amerikanen. Die bombardeerden die routes af en toe, tot ergernis van de koning. Die leunde weer eens naar links, naar de Rode Khmer en naar Peking. Van de weeromstuit verzuurde de relatie tussen de dwerg en de reus. Generaal Lon Nol greep de macht, misschien geholpen door de Amerikanen maar zeker tot hun genoegen want de generaal was erg pro-Amerikaans. Daarna gingen de bommenluiken boven het oosten van Cambodja helemaal open. Die bommen verhinderden niet de bevoorrading van de Vietcong maar doodden wel duizenden Cambodjanen en dreef honderdduizenden naar de steden. Die honderdduizenden werden niet pro-Amerikaans, net zo min als bommen Irakezen pro-Amerikaans hebben gemaakt of Palestijnen pro-Israëlisch. De Amerikanen begingen een tweede fout die ze later in Irak nog eens zouden herhalen: ze strooiden met geld, fêteerden de kliek van Lon Nol. De corruptie werd catastrofaal, de kloof tussen de elite die rijk werd van de Amerikanen en het gewone volk dat de rekening betaalde gigantisch, de geheime dienst arresteerde en martelde en het leger verloor de motivatie te vechten. De Rode Khmer trok Phnom Penh binnen – Lon Nol en zijn entourage vluchtten naar Hawaï – en de mensen klapten en juichten de winnaars toe. Ze rekenden op het einde van de ellende en een nieuw begin. Ze verwachtten niet de hel die kwam.

Pol Pot was de leider van de Rode Khmer, Broer Nummer 1. Hij had een ideaal: een egalitaire boerensamenleving zonder steden en zonder geld want geld is vreselijk kapitalistisch en een instrument voor uitbuiting. In drie dagen tijd ontruimden de Rode Khmer Phnom Penh en de andere steden in Cambodja, joegen de mensen die eerst geklapt en gejuicht hadden de stad uit naar het platteland en naar de collectieve boerderijen die op die vloed absoluut niet waren voorbereid. Honderdduizenden kwamen om, toen en daarna, van uitputting, ondervoeding, honger, mishandeling, moord. Er moesten offers worden gebracht om die egalitaire boerensamenleving tot stand te brengen. Tempels en kloosters werden verwoest en monniken vermoord want godsdienst is opium voor het volk. Kinderen werden gescheiden van hun ouders om ze te kunnen opvoeden tot de juiste burgers, tot kindsoldaten en tot moordenaars. Liefde werd een misdaad: het ondermijnt de totale loyaliteit aan de nieuwe samenleving. Intellectuelen werden vervolgd want kennis is het belangrijkste instrument voor uitbuiting. Monniken, geliefden, intellectuelen, ieder waartegen ook maar de geringste verdenking bestond niet loyaal te zijn – het dragen van een bril of het hebben van enige kennis van een vreemde taal was genoeg – en ook zij tegen wie geen enkele verdenking bestond maar in de toekomst verdacht zouden kunnen worden, al die mensen wachtten de gevangenissen, martelcentra, executieplaatsen. De revolutie at haar eigen kinderen op: eerst werden de Khmer-eenheden in het oosten van het land aangepakt omdat ze contacten met de Vietnamezen zouden kunnen hebben, daarna kwamen de beulen terecht in hun eigen gevangenissen, martelcentra en executieplaatsen.

Ik bezocht twee plaatsen van de waanzin. Ik bezocht de Tuol Sleng gevangenis aan de rand van het centrum van Phnom Penh. Het was ooit een schoolgebouw. Ook in Rwanda misbruikte de waanzin scholen en kerken. (Waanzin komt ook omgekeerd voor: op het terrein van het concentratiekamp Neuengamme heeft decennialang een jeugd-gevangenis gestaan.) Het gebouw is gelaten zoals het was bij het einde van de Rode Khmer terreur, met het prikkeldraad op de balkons en voor de deuren. De waanzin is van de muren gekrabd om het geschikt te maken voor het doel dat het nu dient: een museum over de terreur. Ik bezocht klaslokalen die martelkamers werden en slaapzalen die tot cellenblokken waren verbouwd. Ik zag het marteltuig en de foto’s van de slachtoffers. De waanzin hield een administratie bij van haar slachtoffers met naam, foto en bekentenissen. Die slachtoffers staren nu de bezoeker aan. Mannen, vrouwen, moeders met een baby, kinderen, bejaarden. De gefotografeerden tonen geen leesbare uitdrukking, een vage glimlach, misschien gelatenheid. Het zouden pasfoto’s kunnen maar het zijn foto’s uit de hel. Bij een enkeling is angst van het gezicht te lezen. Ik heb er geen behoefte aan te schrijven over het martelen en het tuig (wie marteltuig wil zien gaat naar de Gevangen Poort in Den Haag). De vernietiging van mensen spreekt genoeg uit de ‘huisregels’:

1. You must answer accordingly to my questions. Don’t turn them away.
2. Don’t try to hide the facts by making pretexts this and that. You are strictly prohibited to contest me.
3. Don’t be fool you are a chap who dare to thwart the revolution.
4. You must immediately answer my questions without wasting time to reflect.
5. Don’t tell me about your immoralities or the essence of the revolution.
6. While getting lashes or electrification you must not cry at all.
7. Do nothing, sit still and wait for my orders. If there is no order, keep quiet. When I ask you to do something you must do it right away without protesting.
8. Don’t make pretext about Kampuchea Krom in order to hide your secret or traitor.
9. If you don’t follow all the above rules, you shall get many lashes of electric wire.
10. If you disobey any point of my regulations, you shall get either ten lashes or five shocks of electric discharge.

Tuol Sleng

Tuol Sleng

Ik bezocht Choeung Ek, ‘n ‘killing field’, ‘n executieplaats. Ik bezocht dus ‘n killing field, niet de killing fields want er zijn er tientallen in Cambodja en misschien wel honderden. Alleen al in Choeung Ek zijn zeventienduizend mensen omgebracht. Ze maakten hun laatste gang vanuit de Tuol Sleng gevangenis. Dat wil zeggen: zij die de martelingen hadden overleefd. Hen werd de schedel ingeslagen met een schop, hamer, ijzeren staaf, bamboestok, kinderen tegen een boom doodgeslagen, de lijken gedumpt in massagraven. De dood is hier niet geordend in rijen van massagraven met een steen ervoor zoals in Bergen Belsen (“Hier ruhen 5000 Toten”): hier een kuil, daar een heuvel; waar het zo uitkwam. Een bordje waarschuwt dat de moessonregen menselijke resten kan uitspoelen. Of je even een opzichter wil informeren als je wat vindt. De boom waartegen kinderen werden doodgeslagen is behangen met strengen textiel en armbandjes, een geste van nabestaanden en bezoekers om de geesten tot rust te brengen. Zo is Choeung Ek: een rauwe plaats van de dood. Het enige gepolijste monument is een hoge pagode met wanden van glas die tot de nok is gevuld met beenderen en schedels; een knekelkast. Al die schedels kijken de bezoeker aan. In het herdenkingscentrum wordt de geografie van de dood in Cambodja uitgelegd en kun je naar een film kijken met interviews van de beulen; normale mensen, voor zover ik een oordeel over normaliteit kan hebben.

De knekelkast van Choeung Ek

De knekelkast

Pol Pot had zijn zombie-boerensamenleving kunnen hebben als hij geen oorlog was begonnen tegen Vietnam. Tussen Vietnamezen en Cambodjanen bestaan eeuwen van animositeit en de communistische regiems waren van verschillende richting. Die oorlog was een fatale fout: de Rode Khmer waren slap geworden van het makkelijke moorden, niet opgewassen tegen de Vietnamezen en die stonden binnen twee weken in Phnom Penh. Pol Pot en zijn trawanten vluchtten naar de jungle langs de Thaise grens vanwaar ze nog meer dan een decennium een stekelige guerrilla voerden, met steun van de Thais die de Vietnamezen niet graag aan hun grenzen zagen. Cambodja beleefde haar Stunde Nul. Phnom Penh was een spookstad en in vier jaren tijd stevig in de greep van de jungle gekomen. “Er stond een boom voor de deur, binnen was alles bemost, er leefde een slang maar de kopjes stonden nog op tafel.” Wie weet hoe de riolering in elkaar zit? En het elektrische systeem? Waar zijn de ingenieurs, de leraren voor de scholen, de professoren voor de universiteit? Bijna ieder die wat kende was uitgeroeid. De Rode Khmer hadden de boeken van de Nationale Bibliotheek op straat gesmeten. Meer dan tien jaren hebben de Vietnamezen Cambodja bestuurd (sommigen zeggen “bezet” maar ik houd het op “bestuurd”) totdat de laatste Khmer guerrilla’s de wapens neerlegden en totdat de Vietnamezen het niet meer konden opbrengen. Inmiddels is de Cambodian Peoples Party met Hun Sen als premier alweer een generatie aan de macht.

De terreur is alweer vijfendertig jaren achter de rug en, ook al duurde de nasleep lang, Cambodja is bijna een normaal land geworden waar het goed gaat, naar omstandig-heden. Het platteland is rijstgroen en in de dorpen worden veel nieuwe huizen gebouwd; huizen in de traditionele stijl: hoog boven de grond op betonnen palen, van bruin geverfd hout en met donkerblauwe luiken. Het hoofdwegennet is in goede conditie, met wat hobbels en kuilen. In de wegberm lopen tientallen kinderen met het rugzakje om en slippers aan de voeten op weg naar school. Er zijn nieuwe tempels gebouwd en er zijn ook weer monniken, zij het niet zoveel als in Thailand. SUV’s en duizenden brommertjes vullen de straten van Phnom Penh en Siem Reap. Winkels, warenhuizen, shopping malls, markten. Op Russian Market kun je goedkoop merkkleding kopen, ‘made in China’. Billboards en lichtreclames van L’Oreal en Hennesy. Banken met geldautomaten die dollars uitleveren en verzekeringsmaatschappijen die beweren dat je alleen via hen risicoloos gelukkig kunt worden. Hotels en gasthuizen met tuktukrijders voor de deur die bedelen om een ritje. “You want lady, Sir? Bang, bang?”; dat is ook normaal. Bars, restaurants en koffiehuizen; vooral die aan de boulevard langs de Mekong zijn heel upmarket. Heren in pak overleggen onder het genot van een cappuccino en een croissant. Buiten Phnom Penh is aan de Mekong een nieuwe containerhaven aangelegd. Tuol Sleng en Choeung Ek zijn toeristische trekpleisters. De villa’s in Kep van de jet set uit het Lon Nol tijdperk zijn vervallen, leeggehaald, aangetast door het weer en de tijd maar er zijn nieuwe hotels en gasthuizen en Kep is weer een weekend retreat voor de midden-klasse uit Phnom Penh. Bijna normaal. Er zijn opvallend weinig bejaarden, om voor de hand liggende redenen. De ploegende boer loopt kans een van de miljoenen verborgen landmijnen te raken. Er vallen ieder jaar tientallen gewonden en doden. Niet alleen Tuol Sleng, Choeung Ek en de Russische markt zijn in het toeristische pakket opgenomen maar ook de “shooting range” waar je zelf mag schieten met een Kalashnikov of een ander wapen. Een kogel kost een dollar. Naar het schijnt kun je er op varkens schieten en zo een surrogaat moordervaring opdoen. Bijna normaal.

Ik herlees mijn verhaal en merk afstandelijkheid op. Ik heb de emotie, de misselijkheid van de martelingen en de treurigheid van de massagraven uit het verhaal gelaten. Ik ben er moe van de waanzin te beschrijven. Op hoeveel plaatsen was ik waar waanzin de menselijke waardigheid vermorzelde? Ik bezocht Bergen Belsen, Buchenwald en Neuengamme waar mijn naamgever Harrie Hokke werd vermoord. Ik was in Rwanda, in de kerk van Nyamata waar Christus stierf met de mensen. Ik zag in Zuid Amerika de monumenten voor de uitgeroeide indianenvolken, uitgeroeid omdat ze de hebzucht in de weg stonden. Ik was in Hiroshima waar Masaaki Honda omkwam door de atoombom. Ik pikte zijn foto uit de verzameling van tienduizenden slachtoffers. Ik was op de Westbank en zag hoe mensen werden getreiterd om ze aan te zetten tot vertrek, en ook omdat het leuk is, en rechteloos om ze te kunnen beroven. Ik ervoer de leegte van de Apartheid in het Voortrekkersmonument in Pretoria. Ik zou de waanzin willen mijden. Dat kan niet en dat moet niet. Zonder kennis te nemen van de waanzin zou ik het wonder van de wederopstanding niet opmerken. Licht valt op tegen de achtergrond van duisternis. De Duitsers zijn verreweg de fatsoenlijkste burgers van Europa. Rwanda en Cambodja zijn opgestaan. Ik ervoer op de Westbank de warmste gastvrijheid. Hiroshima is opgebouwd en nu een nijvere wat bleke stad die niet noemenswaardig verschilt van andere steden in Japan. In Zuid-Afrika rollen zwarte mensen bij bosjes uit de universiteiten, starten bedrijven, besturen het land. Mensen staan altijd op. Dat is een wonder dat ik niet zou willen missen.

Jean is vertrokken. Hij belde me. Naar Rishikesh? Ik heb het niet gevraagd.

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Cambodja en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s