Bridge on the river Kwai

Ik nam de weg van Bangkok naar Kanchanaburi. Honderddertig kilometer over een brede snelweg langs en door stadjes die met elkaar verbonden zijn door gesloten lintbebouwing. Vooral autosalons en brommerhallen, een enkele bouwmarkt en een Makro, naamloze kantoorgebouwen, werkplaatsen, restaurants en koffiehuizen. Honderddertig kilometer nietszeggende architectuur, grijs zonder groen. Saai, gelukkig saai na tweemaal drie maanden en vijftienduizend kilometer wegervaring in India. Geen kuilen in het wegdek, geen voortsukkelende vrachtauto’s, geen koeien op de weg, geen vrouwen en geiten in het struikgewas langs de weg of op de middenberm en vooral: geen getoeter, geen “ga weg, laat me erlangs”; de Thai wacht geduldig totdat ik hem in mijn spiegeltje heb opgemerkt. De restaurants en koffiehuizen zijn brandschoon en airconditioned, uitnodigend vergeleken met de eetgelegenheden langs de wegen in India waarvoor ik vaak weerzin moest overwinnen. Koffie, echte koffie, geen thee met vieze melk. Over de honderddertig kilometer naar Kanchanaburi heb ik meer dan drie uren gedaan; niet vanwege een slechte weg of als gevolg van verstoppingen door autobussen en tuktuks maar omdat ik drie maal koffie ben gaan drinken.

Kanchanaburi: het gaat niet om de plaats maar om de brug die erbij ligt, de brug over de Mae Nam Kwae Yoi, bij ons beter bekend als de River Kwai. De brug was een belangrijk onderdeel van de Birma spoorlijn die de Japanners in de Tweede Wereldoorlog lieten aanleggen. Tweehonderdduizend Aziatische dwangarbeiders – Thais, Maleisiërs, Birmezen, Chinezen, Vietnamezen – en zestigduizend geallieerde krijgsgevangenen – Australiërs, Nieuw-Zeelanders, Britten, Nederlanders – legden 400 kilometer spoorlijn aan in een jaar tijd dwars door oerwouden, moerassen en bergketens. Het was een verschrikking. Tienduizenden lieten het leven als gevolg van het slavenwerk, ongelukken, wreedheden, ondervoeding, tropische ziekten. De film The Bridge on the River Kwai verpakt de hel in een romantisch jasje van je-rug-recht-houden, ondersteund door een parmantig deuntje dat met de film wereldberoemd is geworden. De geallieerde krijgsgevangenen waren de hoofdpersonen hoewel de Aziatische dwangarbeiders de grootste tol betaalden. Van de tweehonderdduizend Aziatische dwangarbeiders stierf bijna de helft, van de zestigduizend geallieerde krijgsgevangenen twintig procent. Het verhaal is altijd van degenen die de geschiedenis naar zich toe weten te trekken: het lijden is ‘ons’ lijden geworden. De brug die symbool staat voor de hel is nu een attractie; een attractie van het Japanse soort: met een museum erbij, souvenirwinkels en restaurants. Je kunt zeggen dat de Japanners toch het laatste woord hebben. Van de Thaise Spoorwegen mag je over de brug lopen, op eigen risico want er rijdt nog steeds een trein. Op de oever naast de brug staat een monument voor de omgekomen “chinese soldiers”, vermoedelijk krijgsgevangen Kwomintang soldaten die door de Japanners behandeld werden zoals de Duitsers krijgsgevangen Russen behandelden: beroerd. Langs de hoofdstraat staat nog een monument; een Japans monument met een merkwaardige verklaring: “This monument was erected by the then Japanese army in February 1944 during World War II in memory of the personell of the Allied Forces together with other people, who died during the construction of the Thailand-Burma Railway. Once a year in March, voluntary members of the Japanese community in Thailand assemble here to hold a memorial ceremony for those who died.” Het Japanse leger richtte een monument op voor omgekomen geallieerden? In 1944? Het is bizar: zij die geen sikkepit gaven om de levenden eerden de doden. De omgekomen Aziatische dwangarbeiders zijn in het eerbetoon samengevat als “other people”; er is verschil.

Bridge over the river Kwai

Bridge over the river Kwai

De omgekomenen, althans de ‘onzen’, zijn begraven op het Allied War Cemetery in het midden van de stad en op Chung Kai Allied War Cemetery erbuiten. Niemand kan me vertellen waar de Aziatische doden zijn begraven. De dame van de receptie van het museum naast het Allied War Cemetery die mij vertelt dat er een organisatie is die bejaarde veteranen begeleidt op de emotioneel moeizame tocht langs de brug, langs Hellfire, langs de graven, raakt de draad kwijt als ik vraag waar de Aziatische doden liggen: “Who …? Oh … I don’t know. This is the museum of the Allied War Cemetery.” Ze heeft nog nooit een Aziatische veteraan of nabestaande aan haar receptie gehad, laat staan dat ze er een heeft moeten begeleiden bij de zoektocht naar een graf. Naast het Allied War Cemetery ligt een Thais-Chinese begraafplaats. De Thaise graven zijn gemarkeerd met mini-stupa’s; Chinese graven zijn kleine heuvels met een tempeltje ervoor. Die tempeltjes zijn gedecoreerd, er hangen fotootjes van bejaarden aan en bij de meesten staat er een potje met wierookstokjes voor. De tempeltjes van de graven in de achterste rijen zijn niet gedecoreerd, er hangen geen foto’s aan en ze zijn genummerd met rode verf. Zou dat misschien …? Niemand kan het me vertellen.

Naamloze graven op de Chinese begraafplaats

Naamloze graven op de Chinese begraafplaats

Chung Kai Allied War Cemetery

Chung Kai Allied War Cemetery

De geallieerde kerkhoven hebben dezelfde vlekkeloze orde die ook oorlogskerkhoven in Europa kenmerkt. De doden liggen strak in het gelid, allemaal onder dezelfde rechthoekige zwarte steen op een gazon als een biljartlaken en er tussen lage struikjes met fleurige bloemen die gemakkelijk te onderhouden zijn. Over de doden waakt een groot wit kruis met daarop een zwart zwaard. Dat is het christendom: het kruis en het zwaard. Niet alle doden waren gelovig, geen kruis op de grafsteen, en er liggen ook joodse doden, met een davidster op de steen. Ik zocht moslims, met de halve maan, maar vond er geen. Ze moeten er zijn: in het toegangsportaal van het kerkhof in de stad zijn afzonderlijk de doden vermeld uit het Brits-Indische leger, met moslimnamen. De Britten, Australiërs en Nieuw-Zeelanders vullen de secties in het midden en rechts, de Nederlanders liggen aan de linkerzijde. Globaal gesproken; er ligt een enkele Nederlander tussen de Britten en een enkele Brit tussen de Nederlanders. Ik lees namen: Matthes, van Barthold, Schaap, Spier, Nijhoff, Joosten, van Dijk, Huffenreuter. Oerhollandse namen – behalve Huffenreuter die met zijn naam wel gepest zal zijn – op zwarte steen. Erboven de Nederlandse leeuw en ‘Koninkrijk der Nederlanden’, eronder de functie of de rang, geboorte- en sterfdatum. Allemaal hetzelfde, zo egalitair en onpersoonlijk als Nederland kan zijn. Het enige onderscheid bestaat uit academische en adellijke titels die kennelijk worden gezien als deel van de naam, wel of geen kruis of davidster. De grafstenen van de Britten zijn eender – met het regimentswapen rechtsboven – maar met een belangrijk verschil: onderaan staat een persoonlijke regel. Sommige getuigen van de ontreddering die de dood heeft achtergelaten: “No one knows how much we miss him after all these years. Loving wife & children”, “Too good in life to be forgotten. Deep in my heart you are with me yet. Wife Rose”. Het geloof als strohalm voor de ontredderden: “Untill the resurrection morning”, “In loving memory of Joseph. God called him to rest. Parents, brothers & sisters”. Imperiale vaderlandsliefde: “Some corner of a foreign field that is forever England”, “For his country’s sake his life he gave; now lies at peace in a soldier’s grave”. Heel vaak “ever remembered”: een oprecht bedoelde belofte maar de vergetelheid is onontkoombaar. Daarom vind ik de regel op de stenen van de naamlozen het best: “Known unto God”. Dat is voor de eeuwigheid.

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 2013-2016: naar Australië en terug, Zuidoost Azië en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s