Utrecht in KwaZoeloe-Natal

Utrecht ligt niet alleen in Nederland maar ook in Zuid Afrika, in KwaZoeloe-Natal. Dat is het Utrecht van de kolonisten. KwaZoeloe-Natal-Utrecht is niet te vergelijken met Nederland-Utrecht; geen stad maar een stadje. Een paar duizend inwoners, het dubbele als je het township meetelt. Toch met bezienswaardigheden die een verblijf van een ochtend of een dag rechtvaardigen. In de Kerkstraat staat de Nederduits Gereformeerde kerk uit 1854. Eenvoudig, een zandstenen gebouw met een hoge torenspits en een houten gewelf waarvan smeedijzeren kroonluchters met melkglazen bollen neerhangen boven kerkbanken op koningsblauwe vloerbedekking. Het houtwerk glimt net als de geelkoperen deurknoppen, het omringende gazon is Engels gemaaid en erop ligt geen blad of tak, in de borders met Redhot Pokers is geen verwelkte bloem. Verderop in de Kerkstraat, voorbij de kruising met de van Rooijen-straat, staan de huizen van Swart Dirk Uijs – ‘Swart Dirk’ omdat er erg veel Dirken Uijs waren en zijn – van Rothmans, van Shaw. Huizen die dezelfde vredige en zelfvoldane zorgvuldigheid uitstralen als de kerk; huizen met veranda’s en smeedijzeren pilaren, daklijsten gesneden als Brussels kant. ‘Rural colonial residential architecture’ heet dat. Ze staan op de Zuid-Afrikaanse monumentenlijst, net als de kerk, het stadhuis in de Voorstraat en de oude pastorie in de Loopstraat. De van Rooijenstraat en de Voorstraat zijn de winkelstraten van Utrecht. In de van Rooijenstraat is de Pick ’n Save gevestigd en de Spar – waar de rekken zover als voor een supermarkt nog net geloofwaardig uit elkaar staan, waar geen papieren zakdoekjes te krijgen zijn, geen Melrose smeerkaas, geen droë wors maar wel heel enge worsten in plastic die ‘polony’ heten en verkrijgbaar zijn in de smaken ‘french’ en ‘garlic’ – en natuurlijk de drankwinkel. In de Voorstraat bevindt zich het Utrechts Slaghuis en een Indiase take-away en op de hoek van de Voorstraat en de van Rooijenstraat is een warenhuis waar plastic en zinken huishoudspullen worden verkocht. Op straat hangen veel zwarte mannen rond, vooral bij de bushalte, bij de drankwinkel en voor het gebouw van de sociale dienst naast het stadhuis. Utrecht heeft twee gezichten: welvarend zelfvoldaan tot in het detail en armoedige ledigheid. Het township ligt aan de andere zijde van de hoofdweg naar Newcastle.

Interieur Nederduits Gereformeerde kerk

In de Nederduits Gereformeerde kerk: een houten gewelf waarvan smeedijzeren kroonluchters met melkglazen bollen neerhangen boven kerkbanken op koningsblauwe vloerbedekking.

In de oude pastorie is het gemeentemuseum gevestigd. Daar wordt de geschiedenis bewaard; niet de Afrikaanse maar de koloniale. Stijlkamers: een keuken met een gietijzeren fornuis en gietijzeren pannen en het keukengerei uit de negentiende en twintigste eeuw, een eetkamer waar de tafel gedekt is met Engels porselein, een slaapkamer waar een jurk zorgvuldig over het bed is gelegd om de dame te kleden die ieder moment binnen kan komen, een werkkamer met een groot houten bureau en daarop een groen vloeiblad en langs de wanden boekenkasten met de Encyclopedia Britannica. De tijd heeft stil gestaan, de geesten van de bewoners kunnen ieder moment materialiseren. Ik houd van dergelijke musea, net als van de kerk en de huizen die ik eerder noemde, omdat ze laten zien wat koloniseren in de praktijk is: thuis herscheppen aan de andere kant van de wereld. Wat ze niet laten zien: de wereld waarin de kolonist terecht kwam. Voor die wereld is in zulke musea geen plaats. Het museum wordt verzorgd door een frêle dame, op de rand van oud worden; het type dat overal ter wereld plattelandsmusea verzorgt: de geschiedenis heeft haar niet aangeraakt en zij heeft de geschiedenis niet aangeraakt, slachtoffer noch dader (dat verbeeld ik me want ik heb het haar niet gevraagd), en daarom zo geschikt om de geschiedenis te bewaren. Ze leidt me langs de portretten van dominee Neethling, die de Gereformeerde kerk heeft laten bouwen, en zijn vrouw die de meisjesschool stichtte (later kregen ook jongens onderwijs), van Klopper – een van de stichters van de stad – en van generaal Piet Joubert, van Swart Dirk Uijs en van andere Uijsen; allemaal mannen met baarden en hoge boorden die bewust van het gewichtige moment in de camera hebben gekeken. Ze praat over die mensen alsof ze ze persoonlijk heeft gekend; het zijn de geesten van het huis. Ik vraag haar naar de stijlkamers: waarom geen Zoeloe interieur? Zoeloes hebben vast en zeker ook een interieur. “Ziet u, de kamers zijn ingericht met de dingen die de mensen het museum hebben geschonken maar de swartmense, die brengen niets. Ik zou graag een kamer willen inrichten met Zoeloe schilden.” Geen Zoeloe interieur maar schilden: dat zegt veel van het blanke perspectief. “Is het waar dat de kerk alleen voor blanken is?” (De schoonmaakster die voor mij de kerk opendeed, zei “Hier komen de witmense.”) De museumconservatrice kijkt me oprecht verbijsterd aan: “Nee, dat is allang voorbij. Iedereen is welkom maar je moet natuurlijk wel in God geloven en onze taal spreken. Er komen wel swartmense maar de meesten gaan naar hun eigen kerk”; ze maakt een handgebaar in de richting van het township. “De apartheid was hier hard maar het is voorbij. Er is veel veranderd. Niet altijd … ach, ik wil niet dat er in het museum over politiek wordt gesproken. Het is nu goed.” “Is er in Utrecht een leuke lunchgelegenheid?” “Nee, niet meer. Vroeger wel. Er is veel veranderd.”

In twee kamers van het museum zijn tentoonstellingen ondergebracht over de oorlogen want wie “Utrecht” zegt, zegt “oorlog”: de Anglo-Zulu wars, de Anglo-Boer wars, de Boer-Zulu wars. Ze vochten om land, de graslanden van Natal ten oosten van de Drakensbergen: de Zoeloes, de Boeren en de Engelsen. Geen van de partijen was sterk genoeg en daarom vormden ze allianties: de Engelsen met de Boeren tegen de Zoeloes, de Engelsen met de Zoeloes tegen de Boeren, de Boeren met de Zoeloes tegen de Engelsen en als het zo uitkwam staken ze elkaar een mes in de rug. “Heel menselijk” zegt de cynicus die mij inlicht. Daarom is Kwazoeloe-Natal bespikkeld met slagvelden en bijbehorende monumenten en daarom heeft niemand gewonnen. Niet ver van Utrecht ligt het slagveld van de Bloedrivier waar de Boeren de Zoeloes in de pan hakten. Heilige grond voor de Afrikaners, de afstammelingen van de Boeren. Even wat geschiedenis. Tussen 1835 en 1838 verlieten duizenden Hollandse, Franse en Duitse kolonisten de Kaapkolonie, vooral omwille van anti-Engelse sentimenten. De groep is bekend geworden als de Voortrekkers. Ze trokken naar het oosten, naar Natal. Piet Retief, de leider van de Voortrekkers, onderhandelde met Dingane, de koning van de Zoeloes, over grond voor zijn Trekkers. Dingane tekende een verdrag waarin hij afstand deed van al het land tussen de Drakensbergen en de Umzimvuburivier. Ter gelegenheid van dat verdrag organiseerde Dingane voor Retief en zijn delegatie een feest. Er werd bier gedronken en er werden dansen opgevoerd. Wat Dingane precies bezield heeft is onbekend – misschien was hij bang voor een mes in zijn rug – maar hij liet Retief en zijn mannen gevangen nemen, martelen en met knuppels doodslaan. Piet Retief was de laatste en hij zag zijn eigen zoon sterven. Dat namen de Voortrekkers niet en zetten een strafexpeditie op touw onder leiding van Andries Pretorius. Dingane zag ze al van heinde en verre aankomen, bracht zijn eigen leger op de been – vijftienduizend Zoeloes tegen vijfhonderd Trekkers – en zette Pretorius klem in een bocht van de rivier die later bekend werd als de Bloedrivier. Pretorius liet zijn huifkarren in een cirkel opstellen en vormde zo een versterkt kamp, een lager. De Voortrekkers hadden vuurwapens en ook een paar kanonnen terwijl de Zoeloes bewapend waren met speren en schilden. Dingane had op zijn vingers kunnen natellen hoe dat zou aflopen: beroerd. De Zoeloes sneuvelden bij bosjes. Toen deed Pretorius ook nog een uitval, dreef de Zoeloes de rivier in waar hij ze liet afslachten. Vandaar de naam Bloedrivier. Geen van de Voortrekkers had ook maar een schrammetje.

Het slagveld is te bezoeken. Vanaf de weg die Vryheid met Dundee verbindt gaat een onverharde weg door eindeloos geel gras naar de plaats van de slag. Daar staat een museum met het verhaal van de slag op borden en er staat een monument: het lager is nagebouwd, op ware grootte, in brons. Op de plaats van het bloed zijn tonnen brons vergoten. Ik ben de enige bezoeker; het Voortrekkers-epos leeft kennelijk niet meer. De Zoeloes hebben een eigen museum opgericht, drie kilometer verderop, aan de overzijde van de rivier, ongeveer op de plaats waar Dingane de ondergang van zijn krijgers gadesloeg. Jammer; het zou goed geweest zijn voor de verzoening als beide partijen samen een museum hadden gedeeld. Ook die vijftienduizend Zoeloes hadden in brons kunnen worden gegoten – dan was de plaats vast nog veel indrukwekkender geworden en waren er zeker ook meer bezoekers – en naast de informatieborden in het museum hadden de Zoeloes hun eigen borden kunnen plaatsen: “Gemarteld? Helemaal niet! Gewoon robuust verhoord.”

De graslanden van KwaZoeloe-Natal

De graslanden van KwaZoeloe-Natal, land waar om gevochten is.

Ik had graag kennis genomen van de Zoeloe-versie van het drama maar het is al half vijf als ik het Voortrekkersmuseum verlaat. De zon staat laag, werpt gouden licht over de grasvlakte, en ik moet nog twintig kilometer onverharde weg en dan nog vijftig kilometer asfalt tot Utrecht. De zon verdwijnt achter de kim, laat een oranje satijnen spoor achter. Het wordt koud. Ik jaag de zon achterna en wordt zelf achtervolgd door de nacht. Aangezien de aarde sneller draait dan ik rijden kan, verlies ik de wedloop. Het is donker als ik Utrecht binnenrijd.

Dit bericht werd geplaatst in 2009-2011: Afrika, Zuidelijk Afrika en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s