Deep South

Blanche Devereaux uit de serie Golden Girls, da’s Deep South. Ik zag haar op tv, niet in Golden Girls maar in een hotelserie, Golden Palace, die bij mijn weten niet in Nederland is uitgezonden. In de aflevering die ik zag is haar tegenspeler een zwarte man en het plot de komst van een groep dames uit de zuidelijke staten. Ter gelegenheid daarvan heeft Blanche de vlag van de Confederatie opgehangen. Dat is tegen het zere been van de zwarte man. Blanche: “Die vlag is volkomen onschuldig. Hij staat voor mijn gelukkige onbezorgde jeugd, voor mijn vrienden en vriendinnen.” De zwarte man: “Voor mij staat die vlag voor gesloten deuren, voor ‘je komt er niet in’.” Alabama, Deep South: de historie van segregatie, scheiding tussen blank en zwart, van onthouden en bevochten burgerrechten. Ik herinner me de televisiebeelden van op betogers inhakkende politiemannen, brandende kruisen, kerels in lange gewaden met puntmutsen op, Ku Klux Klan. In zwartwit want toen was er nog geen kleurentelevisie.

Met die historie wil ik kennis maken en daarom reis ik naar Montgomery, de hoofdstad van Alabama. Montgomery is een lijk. Aan de randen bevindt zich een schimmel van uiterst goedkope, bladderende shopping malls en het stadshart is vrijwel weggevreten. Het voormalige station is omgebouwd tot bezoekerscentrum maar er is niets te zien en ik ben de enige bezoeker. Door het centrum rijdt een toeristentrammetje waarin ik de enige passagier ben. De hoofdstraat, Dexter Avenue, die leidt naar het Capitool, is naargeestig leeg: dichtgetimmerde winkels, papier dat dwarrelt in de wind en groepjes rondhangende zwarte mannen. Daar, aan Dexter Avenue, staat de kerk waar Martin Luther King dominee was van 1954 tot 1960. De kerk heet nu King Memorial Baptist Church. Voor zes dollar kun je een rondleiding krijgen. Ik bel aan, wacht; er wordt niet opengedaan. Verderop staat het voormalige woonhuis van de familie King. Er staat een herdenkingsbord voor de deur maar ook hier: gesloten. Montgomery heeft nog een beroemde inwoner gehad: Rosa Parks, de vrouw die op het juiste moment “nee” zei. Ze zat in de bus, zogezegd op een voor blanken gereserveerde plaats en weigerde op te staan. Ze werd gearresteerd en beboet en dat was de aanleiding voor de busboycot die dertien maanden heeft geduurd voordat gemeentebestuur en busonderneming door de knieën gingen en de segregatie in de bussen werd opgeheven. In het Rosa Parks Museum staat de bus. Het incident is door acteurs nagespeeld, op video vastgelegd en die video wordt op de busruiten geprojecteerd zodat je het hele gebeuren kunt volgen alsof je zelf bij de halte stond. Ik zie Rosa Parks de bus binnen komen en gaan zitten, even voor het midden. Naast haar nemen twee zwarte mannen plaats. De bus stroomt langzaam vol. Mensen moeten staan, ook een blanke man. De buschauffeur sommeert haar en haar buren op te staan. De twee zwarte mannen staan op, Rosa blijft zitten. De buschauffeur komt naar haar toe en sommeert haar nog ’n keer op te staan. Rosa zegt zachtjes maar duidelijk hoorbaar “no”. De buschauffeur haalt de politie er bij. Rosa blijft weigeren en daarom wordt ze gearresteerd en meegenomen. Einde incident. Wat me opvalt is dat die blanke man die zitplaats helemaal niet opeist. Het is het initiatief van de buschauffeur, een dienstklopper. Geen van de passagiers neemt het op voor Rosa maar ook niemand steunt de chauffeur. Hoewel het incident tamelijk lang duurt – de politie moet komen – bemoeit niemand zich er mee. Sommige passagiers, voor wie het wachten kennelijk te lang duurt, stappen uit; anderen kouten vrolijk voort alsof het incident zich op een andere planeet afspeelt. Het is duidelijk: de segregatie verkeerde in de fase van aflopend tij. De rest van de tentoonstelling is gewijd aan de busboycot. Die boycotters waren geen revolutionairen: ze vielen de bij wet geregelde segregatie niet aan, ze eisten een fatsoenlijke behandeling binnen het systeem. In een bus waren volgens de wet alleen de voorste tien zitplaatsen voor blanken gereserveerd. Dat was gemarkeerd met een bordje. Buschauffeurs konden dat bordje verhangen, al naar behoefte. Rosa Parks zat niet op een van de tien gereserveerde plaatsen maar wel vóór het bordje. Het verhangen van het bordje, dát was de steen des aanstoots voor de boycotters. De eisen waren werkelijk uiterst bescheiden. De pogingen om de boycot te breken waren halfslachtig en kinderachtig. De politie arresteerde boycotters, omdat ze mensen zouden verhinderen in de bus te stappen, maar liet ze ook weer gaan. De boycotters hadden een carpoolsysteem georganiseerd als alternatief voor de bus. De politie verhinderde dat systeem niet maar zag er op toe dat de chauffeurs niet werden betaald want dan was het een illegale taxi. Halfslachtig en kinderachtig: de kenmerken van aflopend tij. Ik vraag de blanke medewerkster van het museum hoe het nu staat met de verhouding tussen blank en zwart. Zij: “De segregatie is afgeschaft maar bestaat nog steeds. Blanke mensen hebben blanke vrienden, zwarte mensen zwarte.”

Montgomery, King Memorial Church.

Montgomery, Alabama: aan Dexter Avenue ligt King Memorial Church waar Martin Luther King dominee was van 1954 tot 1960.

Behalve de busboycot is er nog een mijlpaal in de historie van de strijd om burgerrechten: de mars van Selma naar Montgomery. Het ging om het stemrecht. Selma ligt maar vijftig mijl ten westen van Montgomery en is er mee verbonden door een mooie snelweg, zo een met onafhankelijke rijbanen die hun eigen route volgen zonder elkaar uit het oog te verliezen. Natuurlijk is in Selma een museum aan de mars gewijd. De aanleiding wordt uit de doeken gedaan: om te mogen stemmen moet een burger geregistreerd zijn en om geregistreerd te worden moet een examen worden afgelegd. Zwarte mensen moesten raden hoeveel bonen er in een pot zaten of een Chinese tekst voorlezen. Het zijn verbijsterende kinderachtigheden om zwarte mensen het stemrecht te onthouden. Er hangen foto’s van de mars: een lange stoet mensen, politie, traangaswolken. De foto’s zijn treurig vanwege het geweld en aandoenlijk vanwege al die mensen die zijn opgestaan voor een fatsoenlijke behandeling. Ik kijk of er ook blanken aan de mars meededen. Ja, ze zijn er; opmerkelijk veel nonnen. Later, aan de bar van St. James hotel waar ik logeer, vraag ik mijn zwarte buurman hoe dat zat met het stemrecht: moest iedereen zo’n examen afleggen? “Nee, dat was alleen voor zwarten. Het was een verschrikkelijke tijd.” Ik schat hem begin veertig: “U hebt dat toch niet meegemaakt?” “Nee, ik niet maar mijn ouders wel. Die zijn zo behandeld.” “Hoe is het nu?” “Nu is het veel beter.” Hij is merkbaar geërgerd, staat op en beent de bar uit zonder gedag te zeggen. ‘Beter’ is in deze context minder dan ‘goed’. De strijd is nog niet gestreden, in ieder geval niet in Selma. Tussen rechten en de rechtvaardigheid van gewoon meedoen zit een kloof vol schimmen. Het ‘wij’ en ‘zij’ van de medewerkster van het Rosa Parks Museum. De trauma’s van mijn zwarte buurman aan de bar die worden doorgegeven van generatie op generatie. Misschien ook wel schaamte om de rug die, achteraf, niet recht genoeg is gehouden: vragen om een fatsoenlijke behandeling binnen een onfatsoenlijk systeem. Het is niet voorbij. De lommerrijke gegoede buurten van Selma: blank, behalve de tuinman. De zwarte dakloze waarvoor ik het nachtverblijf betaal: “Yes Sir, thank you Sir, God bless you Sir” alsof hij tegen een meerdere praat. De zwarte veger van St. James hotel kan zo uit de negerhut van Oom Tom zijn gestapt. Ook het overige personeel is zwart maar de eigenaresse is blank en doet denken aan Blanche Devereaux: “Het is allemaal goed. Iedereen heeft nu gelijke rechten. We zijn gelukkig.” Ze meent het, als Blanche.

Selma, St. James hotel, een van de laatste riverside hotels.

St. James Hotel in Selma, een passend decor voor Blanche Devereaux in Golden Palace.

Dit bericht werd geplaatst in 2004-2005: de wereld rond, Verenigde Staten en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s